Học hết sức hay kiệt sức: Đâu là ranh giới nguy hiểm?
Trong hành trình hỗ trợ gỡ rối tâm lý, Hải Yến đã gặp rất nhiều ánh mắt mệt mỏi, kiệt sức của những đứa trẻ đang ở độ tuổi đẹp nhất đời người. Có những em bước vào phòng tham vấn với bảng thành tích toàn con số 9, số 10, nhưng bên trong lại là một tâm hồn đang vụn vỡ.
Hôm nay, thông qua những câu chuyện của hai bạn trẻ – Ngân Giang (lớp 11 – học sinh chuyên văn và có khả năng nhảy múa/biên đạo xuất sắc) và Mai Lâm (lớp 8- từng lọt top học sinh tinh hoa của Vinschool), Hải Yến muốn cùng các bậc phụ huynh và các bạn học sinh cùng giải đáp thắc mắc rằng: Liệu chúng ta đang thúc đẩy các con tiến về phía trước, hay đang vô tình đẩy các con vào một “đầm lầy” của sự kiệt quệ?
Thế hệ học sinh “Full-time” và áp lực vô hình
Chúng ta thường nói đi làm là công việc toàn thời gian (full-time). Nhưng đối với các bạn học sinh hiện nay, việc học cũng đã trở thành một nhiệm vụ full-time đúng nghĩa.
Hãy cùng xem thời gian biểu ở 1 thời điểm khá “đỉnh điểm” của Ngân Giang: buổi chiều học chính khóa, buổi sáng dành cho gia sư, trung tâm hoặc học phụ đạo. Buổi tối lại miệt mài với bài tập về nhà. Hay như Mai Lâm, dù mới lớp 8 nhưng lịch trình cũng kín với các môn học xen kẽ võ thuật, nhảy và gia sư tiếng Anh.
Hải Yến xin phép không nhận định về tính “đúng – sai” của các thời khóa biểu trên vì mỗi bạn, mỗi gia đình sẽ có mục tiêu và động lực khác nhau. Hải Yến chỉ muốn chia sẻ đôi điều xoay quay vấn đề cảm xúc của các con. Có lẽ, áp lực là không thể thiếu. Với Ngân Giang, kỳ thi đại học vào trường Báo chí đang cận kề – một mục tiêu đầy khát vọng nhưng cũng đầy sức ép. Còn với Mai Lâm, áp lực đôi khi là việc phải cân bằng giữa giải thi đấu võ thuật quan trọng và các môn học thuộc lòng như Lịch sử, Địa lý.
Những khoảnh khắc “trống rỗng”, bối rối trước những trang sách dày đặc là điều khó tránh khỏi. Khi ấy, các em không chỉ đối diện với bài vở, mà còn đối diện với kỳ vọng của chính mình và của những người xung quanh.
Những “chiến binh” tự chữa lành: Khi các em biết cách tự “Chill”
Điều làm tôi cảm thấy hạnh phúc khi trò chuyện với Ngân Giang và Mai Lâm là các em đã bắt đầu hình thành được những cơ chế “tự vệ” tâm lý rất tuyệt vời.
Nghệ thuật tạm dừng để nạp năng lượng
Thay vì đâm đầu vào học một cách mù quáng, các em biết cách sử dụng sở thích để lấp đầy sự trống rỗng. Ngân Giang chọn âm nhạc làm “trạm sạc” cảm xúc. Em nghe nhạc để gạt kiến thức sang một bên, để tâm trí được thả lỏng trước khi quay lại guồng quay.
Trong khi đó, Mai Lâm chọn giấc ngủ sớm để hồi sức và dậy sớm học bài khi tinh thần minh mẫn hơn. Đây chính là những biểu hiện của một trí tuệ cảm xúc (EQ) tốt – biết mình cần gì để phục hồi.
Nhìn từ góc độ tâm lý học, đây không phải là sự “trì hoãn” như nhiều người vẫn nghĩ. Đây là một dạng tự điều chỉnh cảm xúc (emotional regulation) – một năng lực cốt lõi của trí tuệ cảm xúc (EQ).
Khi một người nhận ra mình đang mệt, đang quá tải và chủ động làm điều gì đó để đưa trạng thái của mình trở về cân bằng – đó chính là tự điều chỉnh cảm xúc.
Não bộ của chúng ta không được thiết kế để hoạt động liên tục ở cường độ cao. Khi bị quá tải, vùng xử lý nhận thức sẽ suy giảm, dẫn đến:
- Học nhưng không vào
- Nhớ nhưng không sâu
- Càng cố càng mệt
Việc nghe nhạc, nghỉ ngơi hay trò chuyện không làm gián đoạn việc học. Ngược lại, nó giúp đưa não bộ trở lại trạng thái tối ưu để tiếp tục học hiệu quả hơn.
Điểm tựa kết nối: Bạn bè và gia đình
Mai Lâm thường giải tỏa áp lực bằng cách chơi bài cùng bạn bè hoặc chơi game online. Sự kết nối hồn nhiên này giúp các em thấy mình không đơn độc.
Đặc biệt, cả hai em đều coi mẹ là người bạn lớn để chia sẻ đầu tiên. Ngân Giang tìm đến mẹ vì sự lắng nghe không phán xét, điều giúp em trút bỏ gánh nặng suy nghĩ ra ngoài. Mai Lâm tìm đến mẹ để xin những lời khuyên từ kinh nghiệm thực tế của người đi trước.
Gia đình chính là nền tảng, là mảnh đất màu mỡ nhất để nuôi dưỡng cây đời của con. Khi bố mẹ biết lắng nghe và đồng hành, áp lực thi cử sẽ trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
Lời cảnh báo: Đừng để “Nỗ lực ảo” dẫn đến kiệt quệ
Tuy nhiên, không phải bạn nhỏ nào cũng may mắn tìm thấy điểm cân bằng như Ngân Giang hay Mai Lâm.
Có một hiện tượng mà Hải Yến muốn đặc biệt nhấn mạnh: Nỗ lực ảo.
Nhiều bạn vì quá áp lực điểm số nên cứ cố gắng ngồi vào bàn học nhiều giờ liền, nhưng thực chất đầu óc không thu nhận được gì. Các em chỉ đang “học vẹt” để đối phó, dẫn đến việc không hiểu bản chất vấn đề và thất bại khi gặp những câu hỏi đòi hỏi sự tư duy sâu.
Hệ quả của quá trình này là sự kiệt sức tinh thần ngay trong kỳ thi. Khi kết quả không như kỳ vọng, các em rơi vào trạng thái hoang mang, lo lắng, thậm chí là trầm uất và kiệt quệ năng lượng nghiêm trọng.
Ước tính tại Việt Nam, có đến hơn 10% học sinh rơi vào tình trạng áp lực cực đoan đến mức kiệt sức hoàn toàn. Nếu không được phát hiện và xử lý sớm, những tổn thương này sẽ ảnh hưởng lâu dài đến sự tự tin và khả năng quản trị cảm xúc khi các em trưởng thành.
Chữa lành để vững bước
Với vai trò là một Chuyên gia Tâm lý và là nhà sáng lập của hệ thống Tâm lý NHC Việt Nam, Hải Yến có một số gợi ý cụ thể để chúng ta cùng nhau kiến tạo một môi trường học tập hạnh phúc:
Đối với các bạn học sinh: Hãy là chuyên gia của chính mình
- Nhận diện cảm xúc sớm: Đừng đợi đến khi kiệt sức mới dừng lại. Nếu thấy cơ thể ì ạch, chán nản hoặc không còn muốn phấn đấu cho mục tiêu nữa, đó là lúc bạn cần nghỉ ngơi.
- Học cách “Chậm lại để tỉnh táo”: Khi thấy khó khăn, hãy cho phép mình giãn ra một chút. Đừng cố quá mà thành “quá cố”, nhưng cũng đừng bỏ cuộc. Hãy dừng lại để nhìn lại mục tiêu và cảm xúc của mình.
- Yêu thương và chữa lành bản thân: Hãy ưu tiên việc phục hồi tinh thần lên hàng đầu. Một tâm trí bình an sẽ giúp bạn học tập và làm việc hiệu quả gấp nhiều lần.
Đối với các bậc phụ huynh: Hãy là người đồng hành thấu cảm
Giảm bớt phản hồi tiêu cực: Những lời phàn nàn về những môn học không phải sở trường của con đôi khi gây ra áp lực lớn hơn là động lực.
Kiến tạo không gian chia sẻ: Hãy lắng nghe con nhiều hơn, ít phán xét hơn. Đôi khi con chỉ cần bố mẹ ở bên cạnh, hiện diện và thấu hiểu là đủ.
Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn: Khi nhận thấy con có những biểu hiện tiêu cực quá độ, stress kéo dài hoặc kiệt quệ tinh thần mà gia đình không thể tự giải quyết, hãy tìm đến các chuyên gia tâm lý. Đây là cách nhanh nhất và an toàn nhất để giúp con vượt qua “đầm lầy” cảm xúc.
Lời kết: Không có đúng sai, chỉ có sự phù hợp
Mỗi đứa trẻ là một cá thể duy nhất với những năng lực tâm lý và cách phản ứng khác nhau trước khó khăn. Không có một công thức chung nào cho tất cả, nhưng có một chân lý: Chỉ khi tâm trí bình an, trí tuệ mới có thể tỏa sáng.
Hải Yến mong rằng, dù trong bất kỳ kỳ thi nào, các con cũng hãy giữ cho mình một tâm thế “chill chill” như cách Ngân Giang và Mai Lâm đang làm: Luôn quan sát, luôn thấu hiểu và biết cách yêu thương bản thân mình đúng lúc.
Và các bậc phụ huynh hãy là mảnh đất lành, là bến đỗ bình yên để sau mỗi kỳ thi, dù điểm số ra sao, con vẫn cảm thấy được yêu thương và sẵn sàng hồi sinh mạnh mẽ.
Xem thêm chia sẻ của Hải Yến và Ngân Giang, Mai Lâm tại podcast này nhé:
Có thể bạn quan tâm:
Trong suốt hành trình đồng hành cùng rất nhiều gia đình tại Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam, đồng...
Tư duy, niềm tin tích cực và tương hỗ là một công cụ, một phương pháp đơn giản, thiết thực, hữu ích để giúp chúng...
Bạn đã bao giờ thức dậy và cảm thấy mình thật... mờ nhạt giữa một thế giới đầy rẫy những tấm gương thành công rực...
Hội chứng khó viết là một chứng rối loạn học tập liên quan đến khả năng viết chữ. Hội chứng này gây ra sự khó...
Trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết này!